Umhverfis- orku, og loftlagsráðherra undirritaði í dag í Siggubæ plagg sem gerir Vesturbæinn að stærsta verndarsvæði í byggð á Íslandi.
Með þessu verður hverfið það stærsta sinnar tegundar á landinu, en markmiðið er að tryggja að sérkenni og saga þessa dýrmæta bæjarhluta varðveitist fyrir komandi kynslóðir
Vinna við endurskoðun deiliskipulags Vesturbæjar hófst 2016 og í vinnunni var stefnt að því að hluti innan skipulagssvæðisins yrði að Verndarsvæði í byggð í samræmi við lög nr. 87/2015 en í Vesturbænum er fjöldi húsa sem falla undir lög um menningarminjar.
Kynningarfundur var haldinn 2017 og samráðsfundir voru haldnir með íbúum árið 2020.
Jóhann Páll Jóhannsson, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, ávarpaði gesti og benti á að Vesturbærinn yrði nú langstærsta verndarsvæði í byggð á Íslandi miðað við fjölda húsa, en svæðið nær yfir meira en 230 hús og húshluta. Ráðherra ræddi um sögulegt mikilvægi hverfisins sem birtingarmyndar náins samspils hafnar og byggðar, þar sem saga sjómanna, verkafólks og atvinnulífs fléttast saman. Hann nefndi sérstaklega dýrgripi eins og Siggubæ, sem er varðveittur sem sýnishorn af heimili alþýðufólks, og Hellisgerði, elsta almenningsgarð landsins, sem hann kallaði sál vesturbæjarins.
„Ég vil þakka íbúum Vesturbæjar og reyndar öllum Hafnfirðingum sem láta sig málið verða og hafa tekið þátt í þessu ferli á einn eða annan hátt. Vesturbær Hafnarfjarðar er nú verndarsvæði í byggð og umfram allt er hann lifandi vettvangur mannlífs sem heldur áfram að þróast og dafna og með verndinni stuðlum við að því að hinn sérstaka rótgróna ásýn og staðarandi vesturbæjarins fái að njóta sín um ókomna tíð kæru Hafnfirðingar,“ sagði ráðherra við athöfnina í Siggubæ.
Valdimar Víðisson, bæjarstjóri Hafnarfjarðar, lagði áherslu á að þetta væri stór dagur fyrir bæjarfélagið. Hann lýsti Vesturbænum sem dýrmætasta hluta Hafnarfjarðar, þar sem samspil byggðar og hrauns skapaði einstakan karakter sem mótaðist löngu áður en nútímaskipulag tók við. „Með þessari ákvörðun erum við að tryggja að komandi kynslóðir fái að upplifa Vesturbæinn sem lifandi og einstakan,“ sagði Valdimar og benti á að verndun hverfisins væri niðurstaða margra ára vandlegrar vinnu, húsakannana og samráðs.
Rúnar Leifsson, forstöðumaður Minjastofnunar Íslands, lagði áherslu á að verndarsvæði í byggð væri öflugasta tækið sem völ er á til að verja menningarlandslag og heildaryfirbragð stærri svæða í þéttbýli. Hann benti á að þótt Minjastofnun veiti ráðgjöf, þá komi frumkvæðið frá íbúum og bæjarstjórnum sjálfum, sem sé lykilatriði. „Þekking og skilningur á menningararfi í nærumhverfi er frumforsenda í verndun,“ sagði Rúnar. Hann tók fram að verndun þýddi ekki stöðnun, heldur væri hún í raun form af uppbyggingu þar sem gömlum húsum er tryggt hlutverk í lifandi samfélagi nútímans.
Með þessari undirritun er stigið mikilvægt skref í að varðveita ásýnd eldri byggðar í Hafnarfirði og tryggja að staðarandinn fái að njóta sín um ókomna tíð. Verndarsvæðið er lýst sem ákveðnum sáttmála milli sveitarstjórnar, íbúa og ríkisins um hvernig hverfið skuli þróast og styrkja ímynd sína til framtíðar
Markmið laga um verndarsvæði í byggð er að stuðla að vernd og varðveislu byggðar sem hefur sögulegt gildi. Lögin gilda um byggð innan þéttbýlis og byggðarkjarna utan þéttbýlis sem ástæða er til að varðveita vegna svipmóts, menningarsögu eða listræns gildis. Byggðarkjarni er skilgreindur sem samstæða mannvirkja utan þéttbýlis sem mynda byggðarheild.
Sveitarstjórn skal að loknum sveitarstjórnarkosningum meta hvort innan staðarmarka sveitarfélagsins sé byggð sem hafi slíkt gildi hvað varðveislu svipmóts og menningarsögu varðar, ásamt listrænu gildi, að ástæða sé til að útbúa tillögu til ráðherra um að hún verði gerð að verndarsvæði í byggð. Sveitarstjórnir skulu á fjögurra ára fresti, að loknum sveitarstjórnarkosningum, endurmeta þau verndarsvæði sem í sveitarfélaginu eru, þ.e. hvort auka eigi við þau eða breyta mörkum þeirra að öðru leyti.
Minjastofnun skal veita þeim sveitarstjórnum, sem ákveða að vinna tillögu að verndarsvæði í byggð, ráðgjöf um mat á varðveislugildi byggðarinnar innan verndarsvæðis. Sveitarfélögum er bent á að veittir eru styrkir úr húsafriðunarsjóði til að mæta kostnaði við gerð tillagna að verndarsvæði í byggð.
Sveitarstjórn sendir tillögur að verndarsvæði í byggð til umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytisins og óskar ráðuneytið eftir umsögn Minjastofnunar um tillöguna. Umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra tekur ákvörðun um vernd byggðar á grundvelli þeirra gagna sem sveitarstjórn leggur fram sem og umsögn Minjastofnunar Íslands um tillöguna.
